Ortak tasarım, tasarım sürecini yalnızca uzmanların değil, sürecin tüm paydaşlarının birlikte yürüttüğü bir üretim alanı olarak ele alır. Bu yaklaşımda, ortaya çıkan ürünün ihtiyaçlara yanıt verebilmesi ve kullanılabilir olması, farklı bakışların sürece erken ve eş zamanlı olarak dahil edilmesine bağlıdır. Karşımıza katılımcı tasarım, iş birlikçi tasarım ya da ortak yaratım gibi ifadelerle de çıkabilir. Bu farklı adlandırmaların ortaklaştığı nokta, disiplinler arası üretim süreçlerinde başarının, projede yer alan tüm paydaşların sürece aktif ve anlamlı biçimde katılımına bağlı olduğudur.
Oyun tasarımı sürecinde de pedagojik hedeflere ulaşmak, disiplinler arası iş birliğini sağlamak ve süreci araştırılabilir kılmak amacıyla geliştirilen ortak tasarım yaklaşımı, eğitimciler, tasarımcılar, araştırmacılar ve katılımcıların yalnızca sonuçta ortaya çıkan oyuna değil, oyunun nasıl ve neden tasarlandığına birlikte karar verdikleri bir üretim sürecini tanımlar. Bu sayede oyun, sonradan “eğitsel” hale getirilen bir ürün olmaktan çıkar, pedagojik hedefler, tasarım kararları ve araştırma soruları baştan itibaren birlikte kurulur.
Bu kapsamda özellikle ciddi oyunların (serious games) ortak tasarım (co-design) süreçlerini yapılandırmak üzere kullanılan, 5 kategoriden oluşan bir çerçeve sunan co.LAB (Collaborative Lab – İş Birliğine Dayalı Laboratuvar) projesi öne çıkar. co.LAB çerçevesi, akademik düzeyde yapılandırılmış, dijital oyun tasarımı bağlamında geliştirilmiş bir yapıdır. İsviçre Ulusal Bilim Vakfı tarafından desteklenen bu proje, ciddi oyun tasarımı için kapsamlı bir ortak tasarım çerçevesi sunar.
Peki Ciddi Oyun nedir? temel amacı yalnızca eğlence olmayan, öğrenme, farkındalık, araştırma, davranış değişikliği, değerlendirme gibi hedefleri olan oyundur. Literatürde en çok bilgisayar oyunları, simülasyonlar, VR ve AR uygulamalarında karşımıza çıkar çünkü veri toplamak mümkündür. Ancak ciddi oyun kavramı yalnızca dijital oyunlarla sınırlı değildir. Analog oyunlar da (masa oyunları, drama temelli oyunlar, rol yapma oyunları) benzer şekilde ciddi oyun yaklaşımıyla tasarlanabilir. Bu bağlamda literatürde eğitici masa oyunları, oyun tabanlı öğrenme gibi farklı isimlerle karşılaşmak mümkündür. Ortak nokta, oyunun bir eğlence nesnesi olmasının ötesinde, düşünmeyi, öğrenmeyi ve etkileşimi yapılandıran bir araç olarak ele alınmasıdır.
co.LAB Ortak Tasarım Yaklaşımı
co.LAB yaklaşımı, eğitim bilimciler, oyun tasarımcıları, araştırmacılar ve oyuncular gibi farklı disiplinlerden gelen paydaşları bir araya getirerek ciddi oyunları ortak bir üretim süreci içinde birlikte kurgulamaya davet eder. Bu süreç, aşağıdaki kategorilerden oluşur:
- Bağlam ve Hedefler
- Öğrenme Tasarımı
- Mekanik
- Oyun Tasarımı
- Değerlendirme
Standart ciddi oyun tasarımının temel unsurlarını temsil etmek üzere her bir tasarım öğesi, yukarıdaki kategorilerden birine karşılık gelecek şekilde yapılandırılmıştır. Bu 23 tasarım öğesi co.LAB çerçevesinin temel yapıtaşlarını oluşturur. Bu yapı, katılımcıların ortak bir tasarım dilinde buluşmasına, rol çatışmalarının azalmasına, sürecin takvimlendirilmesine yardımcı olmayı hedefler.
Bu çerçeve ile katılımcı tasarımı, disiplinler arası çalışma, süreç boyunca geri bildirim ve değerlendirme, oyunun pedagojik ve tasarımsal boyutlarının birlikte düşünülmesi merkeze alınır. Bu ilkeler dijital öğrenme oyunlarının tasarımını, geliştirilmesini ve kullanımını iyileştirmek için iş birlikçi bir metodolojik çerçeve ortaya koyduğu gibi sadece dijital oyunlara özgü değildir. Masa oyunu bağlamında da benzer şekilde, çok paydaşlı üretim süreçlerinde ortak dil kurma, pedagojik hedefleri tasarımla birlikte ele alma ve süreci görünür kılma gibi benzer sorunlara yanıt aranır.
Çerçevenin Uygulama Adımları*
1. Bağlam ve Hedefler: Bağlam, oyunun kullanılacağı ortamın tanımını içerir: sınıflar veya diğer alanlar, katılımcı sayısı, mevcut ders saatleri ve dikkate alınması gereken diğer tüm başlangıç kısıtlamaları yani bağlayıcı unsurları. Öğrenme hedefleri, katılımcıların oyunu oynayarak edinmesi gereken bilgi ve becerilere genel bir tanım vermek için kullanılır.
2. Öğrenme Tasarımı: Burada oyunun öğrenme boyutu ele alınır. Öğrenme çıktıları belirlenir ve oyun içeriği ile ilişkilendirilir. Amaç, oyunun yalnızca eğlenceli değil, aynı zamanda öğretici olmasını sağlamaktır.
3. Mekanikler: Oyun mekanikleri, oyuncunun oyun boyunca tekrar ettiği eylemleri oluşturduğundan çok önemlidir. Öğrenme tasarımı ile oyun tasarımı arasındaki bağı oluştururlar bu yüzden çift hedef barındırırlar. Bu hedeflerden biri katılımcıları oyuna dahil etmekken bir diğeri öğrenme mekaniklerinde tutarlılığı sağlamaktır. Yanlış bir oyun mekaniği seçimi uygulamada başarısızlığa yol açabilir.
4. Oyun Tasarımı: Hedefler, kurallar, oyunun amacı anlaşılır, somut, basit, net, ulaşılabilir ve ulaşılırsa ödüllendirici olmalıdır. Oyuncunun ne deneyimleyeceği oyunun duygusal hissini ve oynama motivasyonunu etkiler.
5. Değerlendirme: Oyunun ve hedeflerinin nasıl değerlendirileceği genel tasarımın bir parçasıdır. Bu, katılımcıların oyunu değerlendirmesi, oyunun içinde öğrenmenin değerlendirilmesi veya oyun dışı değerlendirmeleri içerebilir.
*Bu adımlar, co.LAB projesinde benimsenen yapısal bakış açısından alınmıştır.
Birlikte Büyüyen Bir Süreç
Disiplinler arası ortak düşünme ve üretim süreci temelinde co.LAB, ortak tasarım süreçlerini akademik ve pratik düzlemde görünür ve izlenebilir kılan bir referans sunar. Daha fazla bilgi için proje sayfasını inceleyebilirsiniz: co.LAB
