Çocuklar için tasarlanan oyunlar çoğu zaman yetişkinler tarafından belirlenmiş kurallarla oynanır. Çocuklar oyuna katılır, ancak oyunun nasıl şekillendiğine dair söz hakkına nadiren sahip olurlar. Oysa çocuk katılımı yaklaşımı, çocukların karar süreçlerine dahil olduğu, ortamın kurallarını tartışabilen, söz sahibi aktörler olduğunu savunur. Peki bu yaklaşım oyun ortamına nasıl taşınabilir?
Bu sorudan yola çıkarak oyun deneyiminden doğan basit ve esnek bir katılım döngüsü: PHOM
Bu fikir aslında BENBOU’nun test sürecinde ortaya çıktı. Çocuklarla oyunu deneyimlerken bazı kartlar çocukların önerileriyle değişti, bazı yeni kartlar eklendi. O dönemde bunu test süreci olarak değerlendirmiştim ancak oyunun son halinin çocukların geri bildirimleriyle şekillenmesi, oyunun içine girmeleri ve görüş bildirecek kadar benimsemeleri katılımlarının bir sonucuydu, bu deneyim PHOM döngüsünün çıkış noktasını oluşturan ilk gözlem oldu.
PHOM Döngüsü
Pratik Yap
Çocuklar önce oyunu deneyimler.
Bu aşamada amaç oyunun kurallarını öğrenmek ve oyunun işleyişini anlamaktır. Çocuk oyunu tanımadan tasarım üzerine fikir üretmesi mümkün değildir.
Hayal Et
Çocuklara şu soru yöneltilir: Bu oyun başka nasıl olabilirdi?
Bu aşamada çocuklar oyunun farklı ihtimallerini düşünür:
- Daha hızlı olsa nasıl olur?
- Daha fazla hikaye olsa?
- Farklı kartlar eklense?
Burada amaç çocuklardan çözüm üretmeleri değil, cevap almak değil, oyunun alternatif hallerini hayal etmelerini sağlamaktır.
Ortak Tasarla
Çocukların fikirleri değerlendirilir.
Bu aşamada çocuklar öneriler sunabilir, seçenekler arasında oylama yapabilir, oyunun hangi yönünün değişeceğine karar verebilir, kural değiştirebilir, birbirlerinin görüşlerini tartışabilir vb. Böylece çocuklar yalnızca oyuncu olmaktan çıkar, oyunun gelişim sürecinin bir parçası haline gelir.
Modifiye Et
Seçilen fikirler doğrultusunda oyun değiştirilir ve yeniden oynanır. Bu aşama özellikle önemlidir çünkü çocukların önerileri gerçek bir değişime dönüşür.
Çocuk böylece şu deneyimi yaşar: Benim fikrim bir şeyi değiştirdi.
PHOM’un Amacı
PHOM, çocukların deneyimledikleri sürecin gelişimine katkı sağlayabilmeleri için alan açmayı amaçlar. Çocuk katılımını merkeze alan bu döngü çocuklara fikir üretme, seçim yapma ve birlikte geliştirme deneyimi sunar. Bu süreç aslında katılımın en temel yönlerine karşılık gelir: görüş ifade etme, karar süreçlerine katılma ve etki yaratma (BM Çocuk Hakları Sözleşmesi’nin 12. maddesi).
Neden oyun?
Oyun, çocukların en doğal deneyim alanıdır. Bu nedenle katılımın soyut tartışmalar yerine deneyim üzerinden gerçekleşmesi daha kolaydır.
Bir oyunun farklı versiyonlarını deneyimlemek çocukların şu sorularla karşılaşmasını sağlar:
- Hangi hali daha eğlenceliydi?
- Hangi hali daha zordu?
- Hangisi daha iyi çalıştı?
Bu sorular çocukların düşünme ve ifade becerilerini desteklerken, aynı zamanda katılım deneyimini somut hale getirir.
Birlikte Geliştirme Deneyimi
Çocukların kendileri için tasarlanan bir deneyimin gelişimine katkı sağlayabildiklerini görmeleri, katılımın en güçlü biçimlerinden biridir. PHOM’un temel fikri şu cümleyle özetlenebilir: Benimle ilgili bir şeyi birlikte geliştirdik.
İfadeyi bir adım daha öteye taşırsak, PHOM, belirli bir oyuna bağlı olmayıp çocukların katılımıyla kendilerine sunulan bir deneyimin gelişimine katkı sağlayabilecekleri bir süreç tasarımıdır.
Benzerlikler ve ayrışmalar
Oyun tasarımında oyunlar tekrar eden test süreçleriyle geliştirilir, PHOM döngüsü de bu fikirle örtüşmekte, aralarındaki fark oyun tasarım aşamasındayken gerçekleştirilen test süreci geri bildirim almak üzere yapılırken PHOM hayal etmek, birlikte karar vermek üzerine kurulu bir katılım sürecidir. Bu sayede çocuklar, değişime aktif olarak katıldıklarını açıkça deneyimler. Ayrıca PHOM sadece tasarım aşamasında değil, mevcuttaki masa oyunları, hikaye etkinlikleri ya da sınıf içi öğrenme süreçleri gibi farklı alanlarda uygulanabilir şekilde tasarlandı.
Yapı olarak PHOM döngüsü Kolb’un Deneyimsel Öğrenme Döngüsü ile de benzerlik gösterir ama önemli derecede ayrıştığı yer her adımın bireysel gözlem ve düşünceyle sınırlı kalmayıp, sosyal bir süreç ve somut etkiye dönüşmesi, özellikle PHOM’un M-Modifiye et ve tekrar oyna adımı ile. Bu adımda çocukların fikirleri oyuna ve sürece gerçek bir değişim getirir, somut çıktılar ve etki üretir. Bu yönüyle PHOM, katılımın gücünü deneyimden öteye taşır, katılımı görünür ve etkili hale getirir.
Bu çerçeve çocuk katılımını daha bilinçli ve sistematik bir şekilde ele alabilmek ve uygulama ortamları yaratmak adına tasarlandı. Bu nedenle PHOM’u uygularsanız deneyimlerinizi, geri bildirimlerinizi lütfen bizimle de paylaşın, katkılarınız, çerçevenin gelişmesine ve farklı bakış açılarıyla daha fazla deneyim alanı sunmasına olanak sağlayacaktır. İletişim formu üzerinden bizimle kolayca paylaşabilirsiniz.
